1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत
| प्रश्नः | उत्तरम् |
|---|
| (क) मातामही कस्य कथां श्रावितवती? |
मातामही नामदेवस्य कथां श्रावितवती। |
| (ख) नामदेवस्य गुरुः नामदेवं किम् अध्यापितवान्? |
नामदेवस्य गुरुः विसोबा नामदेवं “ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति” इति अध्यापितवान्। |
| (ग) नामदेवः कया भावनया धावनं कृतवान्? |
नामदेवः करुणया भावनया धावनं कृतवान्। |
| (घ) बालकयोः मुखे किमर्थं म्लाने संजाते? |
अपराधभावनया बालकयोः मुखे म्लाने संजाते। |
| (ङ) कपिलः माधवी च कं सङ्कल्पं कृतवन्तौ? |
कपिलः माधवी च कायेन वाचा मनसा वा कस्यापि पीडा न भवेत् तथा कस्यापि पीडां निवारयितुं प्रयतिष्यावः इति सङ्कल्पं कृतवन्तौ। |
| (च) ‘तं’ इति सर्वनामशब्दः कस्य कृते प्रयुक्तः? |
‘तं’ इति सर्वनामशब्दः शुनकस्य कृते प्रयुक्तः। |
| (छ) कपिलः माधवी च कुत्र गतवन्तौ? |
कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। |
| (ज) ‘तौ’ इति शब्दः कस्यां विभक्तौ अस्ति? |
‘तौ’ इति शब्दः द्वितीया-विभक्तौ अस्ति। |
2. अधोलिखितानि वाक्यानि भूतकालेन परिवर्त्य पुनः लिखत
| वर्तमानकालीन वाक्यम् | भूतकालीन वाक्यम् |
|---|
| (क) नैवेद्यं विग्रहस्य परतः स्थापयति। |
नैवेद्यं विग्रहस्य परतः स्थापितवान्। |
| (ख) नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं करोति। |
नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं कृतवान्। |
| (ग) गुरुः विसोबा तम् अध्यापयति। |
गुरुः विसोबा तम् अध्यापितवान्। |
| (घ) अहं शृणोमि। |
अहं श्रुतवान्। |
| (ङ) सत्पुरुषाः स्वीयकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कुर्वन्ति। |
सत्पुरुषाः स्वीयकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः। |
| (च) नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावति। |
नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्। |
3. कथनं कः/का/कं/कां प्रति कथयति — लिखत
| कथनम् | कः/का कथयति | कं/कां प्रति |
|---|
| यथा — हे देव! शुष्कां रोटिकां न खादतु घृतमपि स्वीकरोतु। |
नामदेवः |
पाण्डुरङ्गं प्रति |
| (क) कथां श्रोतुम् इच्छतः वा? |
मातामही |
कपिलं माधवीं च प्रति |
| (ख) अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति। |
माधवी |
मातामहीं प्रति |
| (ग) किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति? |
कपिलः |
मातामहीं प्रति |
| (घ) अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु। |
गुरुः विसोबा |
नामदेवं प्रति |
| (ङ) नैवेद्यं गृह्यतां देव! भक्तिं मे ह्यचलां कुरु। |
नामदेवः |
पाण्डुरङ्गं प्रति |
| (च) धिक् शुनकम्। |
कपिलः |
मातामहीं प्रति |
| (छ) नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु? |
माधवी |
मातामहीं प्रति |
| (ज) किं घृतपात्रम् आधृत्य? |
कपिलः माधवी च |
मातामहीं प्रति |
| (झ) अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु भूतेषु ईश्वरः निवसति इति। |
कपिलः |
मातामहीं प्रति |
| (ञ) उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्। |
पाण्डुरङ्गः |
नामदेवं प्रति |
4. रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
| वाक्यम् | प्रश्नः |
|---|
| यथा — पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य मित्रम् आसीत्। |
पाण्डुरङ्गः कस्य मित्रम् आसीत्? |
| (क) देवः नामदेवं परितः भवति स्म। |
देवः कम् परितः भवति स्म? |
| (ख) ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति। |
ईश्वरः केषु निवसति? |
| (ग) शुनकः आगत्य मुखे रोटिकां धृत्वा धावितवान्। |
शुनकः आगत्य मुखे किं धृत्वा धावितवान्? |
| (घ) शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्। |
शुनकस्य स्थाने कः आविर्भूतवान्? |
| (ङ) आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः। |
आत्मवत् सर्वभूतेषु कः पश्यति? |
5. घटनाक्रमानुसारं लिखत
| क्रमः | घटना |
|---|
| १ |
नामदेवः मन्दिरं गतवान्। |
| २ |
नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां विग्रहस्य परतः स्थापितवान्। |
| ३ |
नामदेवः मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान्। |
| ४ |
शुनकः शुष्कां रोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्। |
| ५ |
नामदेवः घृतपात्रम् आधृत्य अनुधावितवान्। |
| ६ |
शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्। |
6. कोष्ठकेषु दत्तानां पदानाम् उचितां विभक्तिं योजयित्वा अनुच्छेदं पूरयत
आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः। क्षीरेण सह तण्डुलाः पक्वाः। शर्करां विना कथं शक्यते। शीघ्रमेव आपणं प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु। आपणस्य निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति। शर्करा महानसे स्थापिता। शर्करां परितः पिपीलिकाः आगताः। पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा योजिता। मधुना विना पायसं रुचिकरं न भवति। अधुना पायसस्य परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति। धिक् अन्यान् मधुरपदार्थान् इति एकः वदति, तेन विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः। पायसेन सह एव भोजनं सरसम् इति अन्यः। तेषां वचनानि श्रुत्वा पायसं यच्छन्त्याः अम्बायाः मुखे मन्दहासः विलसति।
7. क्तवतु-प्रत्ययान्तं रूपं योजयित्वा अनुच्छेदं पुनः लिखत
कञ्चित् ग्रामं निकषा एका नदी आसीत्। नदी सर्वदा स्वच्छजलम् अदत्तवती। जनाः तस्याः जलं पीत्वा सुखेन अजीवन्। एकः कृषकः तेन जलेन सर्वदा कृषिम् कृतवान्। कालान्तरम् अन्ये कृषकाः अपि तेन जलेन क्षेत्रसेचनम् कृतवन्तः। महिलाः पर्वसमये नदीम् अपूजयन्। एकवारं कश्चित् परिवारः नद्यां मालिन्यानि अक्षिपत्। क्रमशः अन्ये अपि अक्षिपन्। तेन नदी मलिना अभवत्, मीनाः अम्रियन्त। स्त्रियः रोगैः पीडिताः अभवन्। तदा एका शिक्षिता बालिका जलस्य महत्त्वं सर्वान् अवदत्। सा नदीतीरम् आगत्य स्वयं वृक्षम् रोपितवती। महिलाः अपि ततः प्रेरणां प्राप्य तस्याः साहाय्यम् कृतवत्यः। सर्वे ग्रामवासिनः मिलित्वा नदीम् अशोधयन्। पुनः नदी स्वच्छा जाता निर्मलं जलं च अदत्तवती। ततः आरभ्य वर्षे एकवारं जनाः नदीम् अपूजयन् वृक्षारोपणं च कृतवन्तः।
नोट: इस अभ्यास में स्थूलाक्षर से दिए गए क्रियापदों के स्थान पर उचित क्तवतु-प्रत्ययान्त रूप लगाने का निर्देश है। अतः जहाँ कर्ता स्त्रीलिङ्ग या बहुवचन है, वहाँ उसके अनुसार रूप का प्रयोग किया गया है।
8. समस्तपदानि पाठात् चित्वा लिखत
| विग्रहः | समस्तपदम् |
|---|
| यथा — महान् आत्मा | महात्मा |
| (क) घृतस्य पात्रम् | घृतपात्रम् |
| (ख) पाषाणस्य खण्डः | पाषाणखण्डः |
| (ग) प्रियः सहृद् | प्रियसहृद् |
| (घ) उदरे वेदना | उदरवेदना |
| (ङ) स्वीयः व्यवहारः | स्वीयव्यवहारः |
| (च) जीवनस्य मूल्यानि | जीवनमूल्यानि |
| (छ) मातुलस्य गृहम् | मातुलगृहम् |
| (ज) नरेषु रत्नानि इव | नररत्नानि |
| (झ) स्वीयं कर्तृत्वम् | स्वीयकर्तृत्वम् |
| (ञ) अपराधस्य भावना | अपराधभावना |
| (ट) गुरोः उपदेशः | गुरूपदेशः |
| (ठ) दिने दिने | प्रतिदिनम् |
| (ड) राजा ऋषिः इव | राजर्षिः |
व्याकरण — उपपदविभक्तयः
| उपपदम् | विभक्तिः | उदाहरणम् |
|---|
| प्रति |
द्वितीया |
नामदेवः प्रतिदिनं मन्दिरं प्रति गच्छति स्म। |
| विना |
द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी |
अहं कारणं विना / कारणेन विना / कारणात् विना शनकं ताडितवान्। |
| धिक् |
द्वितीया |
धिक् शुनकम्। |
| निकषा |
द्वितीया |
कपिलः मातामहीं निकषा आगतवान्। |
| परितः |
द्वितीया |
देवं परितः भक्ताः सन्ति। |
| सह, साकम्, सार्धम्, समम् |
तृतीया |
माधवी कपिलेन सह भ्रमति। |
| अलम् |
तृतीया |
अलं क्रीडया। |
क्तवतु-प्रत्ययान्त शब्द — स्मरणीय रूप
| लिङ्गम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|
| पुंल्लिङ्ग |
गतवान् |
गतवन्तौ |
गतवन्तः |
| स्त्रीलिङ्ग |
गतवती |
गतवत्यौ |
गतवत्यः |
| नपुंसकलिङ्ग |
गतवत् |
गतवती |
गतवन्ति |
पाठ का मुख्य संदेश
इस पाठ का मुख्य संदेश है कि हमें प्रत्येक प्राणी में अपने समान आत्मभाव देखना चाहिए। किसी भी जीव को पीड़ा नहीं पहुँचानी चाहिए तथा जहाँ सम्भव हो, दूसरों की पीड़ा को दूर करने का प्रयास करना चाहिए। महात्मा नामदेव की करुणा और सर्वभूतों में ईश्वर-दर्शन की भावना इसी आदर्श को प्रस्तुत करती है।