Chapter 1 – सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्

प्रश्न: छात्राः मिलित्वा पृथक्-पृथक् पञ्चानां छात्राणां लघुसमूहान् निर्माय यति-गति-लयपूर्वकं गीतगानस्य अभ्यासं करिष्यन्ति।

उत्तर: छात्राः पञ्च-पञ्च-सदस्यानां लघुसमूहान् निर्माय यति-गति-लयपूर्वकं गीतगानस्य अभ्यासं करिष्यन्ति। शिक्षकस्य मार्गदर्शनेन शुद्धोच्चारणपूर्वकं सामूहिकरूपेण गीतगानस्य अभ्यासः करणीयः।

अभ्यासः 2 — एकपदेन उत्तरं लिखत

अभ्यासः 3 — पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत

अभ्यासः 4 — रिक्तस्थानानि पूरयन्तु

अभ्यासः 5 — मञ्जूषायाः पदानि उपयुज्य षड् वाक्यानि रचयत

मञ्जूषा: वाणीपरिष्कारिका, एकता, सर्वतः, सेवा, सुन्दरम्, पूर्वजानाम्, सत्पथे प्रेरयितुम्, विश्वकल्याणाय, त्यागस्य, सन्तोषस्य, विश्वबन्धुत्वविस्तारकम्

अभ्यासः 6 — समस्तपदानां विग्रहं कुरुत

अभ्यासः 7 — पर्यायपदानि चित्वा रिक्तस्थाने लिखत

मञ्जूषा: उल्लासः, किरणः, जगत्, अनुपमा, तेजोराशयः, मानम्

अभ्यासः 8 — मेलनं कुरुत

कविकाव्यपरिचयः

इस गीत के रचयिता पण्डित वासुदेव-शास्त्रि-द्विवेदीमहाभाग हैं। वे वाराणसी में स्थित सार्वभौम संस्कृतप्रचारकार्यालय के संस्थापक थे। उन्होंने सरल संस्कृत में अनेक ग्रन्थों की रचना की तथा संस्कृत-प्रचार के लिए साहित्य प्रकाशित किया। परमार्थसुधा नामक संस्कृत पत्रिका का भी उन्होंने सम्पादन किया। पाठ में उनकी प्रसिद्ध कृतियों के रूप में सरभारतीसन्देशः, स्वर्गीयसंस्कृतकविसम्मेलनम्, भोजराज्ये संस्कृतसाम्राज्यम् और कौत्सस्य गुरुदक्षिणा आदि का उल्लेख है।

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — प्रश्न 1

विषय — “संस्कृताधारिता भारतीयैकता”

आदर्श भाषण:

आदरणीयाः शिक्षकाः, प्रियाः सहपाठिनः च। अद्य अहं “संस्कृताधारिता भारतीयैकता” इति विषयम् अधिकृत्य स्वविचारान् प्रस्तुतयामि। संस्कृतभाषा भारतदेशस्य प्राचीनसमृद्धभाषासु अन्यतमा अस्ति। अस्याः भाषायाः माध्यमेन भारतस्य ज्ञानपरम्परा, संस्कृतिः, दर्शनम् तथा साहित्यं सुरक्षितम् अस्ति।

संस्कृतं भारतीयानाम् एकतां साधयति तथा भारतीयत्वस्य भावनां दृढं करोति। भारतस्य विभिन्नभाषासु संस्कृतस्य बहवः शब्दाः प्रयुज्यन्ते। अतः संस्कृतं भारतीयभाषाणां मध्ये एकतायाः सेतुरिव कार्यं करोति।

संस्कृताध्ययनेन मनुष्यस्य मनसः संस्कारः भवति, वाणी परिष्क्रियते, मनुष्यः सत्पथे प्रेरितः भवति तथा सद्गुणानां विकासः भवति। संस्कृतं विश्वबन्धुत्वस्य, सर्वभूतैकतायाः तथा विश्वशान्तेः भावनां वर्धयति।

अतः संस्कृतस्य अध्ययनं केवलं भाषाज्ञानं न, अपितु भारतीयसंस्कृतेः तथा भारतीयैकतायाः संरक्षणस्य महत्त्वपूर्णं साधनम् अस्ति। वयं सर्वे संस्कृतं पठेम, संस्कृतं वदेम, संस्कृतस्य गौरवं च वर्धयेम।

धन्यवादाः।

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — प्रश्न 2

प्रश्न: विश्वबन्धुत्वभावनायाः विकासाय के मार्गाः अवलम्बनीयाः?

उत्तर: विश्वबन्धुत्वभावनायाः विकासाय सर्वेषां मानवानाṁ प्रति समानभावः स्थापनीयः। जाति, भाषा, देशादिभेदान् त्यक्त्वा सर्वेषां सम्मानः करणीयः। परस्परं प्रेम, सहयोगः, सहिष्णुता, करुणा, अहिंसा तथा सेवाभावः वर्धनीयः। सर्वेषां प्राणिनां प्रति मैत्रीभावः स्थापनीयः। विश्वशान्तिः, मानवकल्याणं तथा परस्परसहयोगः अस्माकं प्रमुखाः लक्ष्याः भवेयुः।

स्वाध्याय — पञ्चशीलं किम्?

बौद्धधर्मे सदाचारस्य परिपालनाय पञ्च शीलानि सन्ति। पाठ में इनके नाम निम्नलिखित हैं।

पाठ के प्रमुख पद्यांश — त्वरित पुनरावृत्ति

पाठ का मुख्य संदेश

संस्कृत केवल एक प्राचीन भाषा नहीं है, बल्कि भारतीय ज्ञान, संस्कृति और परम्परा की महत्त्वपूर्ण संवाहिका है। यह भारतीय एकता, सद्गुण, विश्वबन्धुत्व और शान्ति की भावना को विकसित करने का संदेश देती है। इसी कारण पाठ में संस्कृत को “सत्यं शिवं सुन्दरम्” कहा गया है।